تدوین الحدیث النبوی من خلال التأکید على کتب أهل السنّة
نوع المستند : Original Article
المؤلف
دانشپژوه خارج مدرسۀ فقهی امام محمدباقر علیه السلام و سطح سۀ حوزۀ علمیۀ قم
المستخلص
لقد ظهرت عملیة نقل الحدیث طوال التاریخ فی صورتین أساسیتین وهما : الحفظ فی ذهن الرواة والکتابة فی الدفاتر والکتب. وبطبیعة الحال فإن حفظ الحدیث فی الذهن تکمن فیه أخطار جمة حیث إن الحدیث المکتوب هو أکثر آمناً منه؛ لذا فإنّه کلّما کانت مرحلة الحفظ فی الذهن أقصر وقتاً تمّ نقل الحدیث بشکل أدقّ. ویتضح فی هذه المقالة بعد النقل ودراسة الشواهد التاریخیة أن زمان النبی مع کون الغلبة لحفظ الروایة ولکنه کان فترة تأسیس لمرحلة کتابة الحدیث وبدایتها، ومع مجیء الخلفاء الثلاثة لم تواجه کتابة الحدیث صعوبة فحسب وإنما کانت عملیة نقل الحدیث بشکل شفاهی تواجه موانع وعقبات شتى أیضاً وذلک من جانب السلطات الحاکمة وقد تجذّر هذا الأسلوب بشکل لم یتمکن حتى أمیر المؤمنین علی من إصلاحه وتعدیل مساره فی فترة خلافته. ومزج معاویة التبعیة للخلفاء الثلاثة بجعل الحدیث ومن بعد فقد کان وجود الاتجاهین الحفظ وکتابة الحدیث متحققاً على أرض الواقع فی المجتمع ولکن زادت الرغبة فی الکتابة تدریجیاً حتى أوائل القرن الثانی الهجری حیث عمد عمربنعبدالعزیز وعلماء مثل الزهری على جمع الأحادیث النبویة وجرى فی الخطورة اللاحقة ومنذ حدود أوساط القرن الثانی تقریباً دونت المصنفات والجوامع الحدیثیة لأهل السنّة إستناداً على الأحادیث المدونة من قبل؛ ولذا یمکن اعتبار کتابة الحدیث النبوی أمراً مستمراً وذلک منذ بدایة القرن الأول الهجری والمقالة التی بین أیدینا تبیّن المسار المنطقی للأحداث والوقائع فی السیاقات التاریخیة بکمیة موثوقة من الشواهد والأدلة، وهاتان النقطتان مفقودتان فی الکتابات المماثلة.
الكلمات الرئيسية
الموضوعات الرئيسية
* قرآن کریم
- ابنأبیالحدید، عبدالحمیدبنهبة الله، شرح نهج البلاغة لابنابیالحدید، محمد ابوالفضل إبراهیم، قم: کتابخانه حضرت آیت الله مرعشی نجفی، چ1، ۱۴۰۴ق.
- ابنأبیداود، عبد اللهبنسلیمانبنالأشعث، کتاب المصاحف، محمدبنعبده، قاهره: الفاروق الحدیثة، چ1، ۱۴۲۳ق.
- ابنأثیر، علیبنمحمدبنمحمد، أسد الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
- ابنصلاح، عثمانبنعبدالرحمن، معرفة أنواع علوم الحدیث (مقدمة ابنالصلاح)،[بیجا]: دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۳ق.
- ابنبابویه، علیبنالحسین، الإمامة و التبصرة من الحیرة، مدرسة الإمام المهدى%، قم: مدرسة الإمام المهدی%، چ 1، ۱۴۰۴ق.
- ابنحبان، محمد، المجروحین من المحدثین، حمدیبنعبدالمجید، ریاض: دار الصمیعی، چ 1، 1420ق.
- ابنحجر عسقلانی، احمدبنعلی، الإصابة فی تمییز الصحابة، محمد عبد القادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، چ 1، ۱۹۹۰م.
- ________، تهذیب التهذیب، هند: مطبعة دائرة المعارف النظامیة، چ 1، ۱۳۲۶ق.
- ________، هدی الساری مقدمة فتح الباری، محب الدین الخطیب، [بیجا]: المکتبة السلفیة، [بیتا].
- ابنسعد، محمد، الطبقات الکبری، محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، چ 1، ۱۹۹۰م.
- ابنسید الناس، محمدبنمحمد، عیون الأثر، إبراهیم محمد رمضان، بیروت: دار القلم، چ 1، ۱۴۱۴ق.
- ابنشعبة حرانى، حسنبنعلى، تحف العقول، علی اکبر غفاری، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم: چ 2، ۱۴۰۴ق.
- ابنشهر آشوب، محمدبنعلی، معالم العلماء، نجف: المطبعة الحیدریة، ۱۳۸۰ق.
- ابنعبد البر، یوسفبنعبد الله، جامع بیان العلم وفضله، ابیالأشبال الزهیری، المملکة العربیة السعودیة: دار ابنالجوزی، چ 1، ۱۴۱۴ق.
- ابنعساکر، علیبنالحسن، تاریخ مدینة دمشق، عمرو العمروی، بیروت: دار الفکر، چ 1، ۱۴۱۵ق.
- ابنکثیر، اسماعیلبنعمر، البدایة و النهایة، بیروت: دار الفکر، چ 1، ۱۴۰۷ق.
- أبو بکربنأبیشیبة، الکتاب المصنف فی الأحادیث والآثار، ریاض: مکتبة الرشد، چ 1، ۱۴۰۹ق.
- ابو داود سجستانی، سلیمانبنأشعث، سنن أبیداود، محمد محیی الدین عبد الحمید، صیدا: المکتبة العصریة، [بیتا].
- ابو نعیم اصفهانی، أحمدبنعبد الله، تاریخ أصبهان (أخبار أصبهان)، سیدحسن کسروی، بیروت: دار الکتب العلمیة، چ 1، ۱۹۹۰م.
- ________، أحمدبنعبد الله، حلیة الأولیاء وطبقات الأصفیاء، مصر: السعادة، ۱۳۹۴ق.
- أحمدبنحنبل، مسند الإمام أحمدبنحنبل، شعیب الأرناؤوط و دیگران، بیروت: مؤسسة الرسالة، 1421ق.
- احمدی میانجی، علی. مکاتیب الرسول صلّی الله علیه و آله و سلّم، قم: دار الحدیث، ۱۴۱۹ق.
- اعظمی، محمد مصطفی، دراسات فی الحدیث النبوی و تاریخ تدوینه، بیروت: المکتب الإسلامی، چ1، ۱۴۰۰ق.
- آمدی، علیبنأبیعلی، الإحکام فی أصول الأحکام، عبدالرزاق عفیفی، بیروت- دمشق: المکتب الإسلامی، [بیتا].
- بخاری، محمدبناسماعیل، صحیح البخاری، محمد زهیر الناصر، دار طوق النجاة، چ 1، ۱۴۲۲ق.
- برقی، محمدبناحمدبنخالد، المحاسن، جلال الدین محدث، قم: دار الکتب الإسلامیة، چ 2، ۱۳۷۱ق.
- بیهقی، أحمدبنالحسین، السنن الکبرى، محمد عبد القادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، چ 3، ۱۴۲۴ق.
- ترمذی، محمدبنعیسى، سنن الترمذی، احمد محمد شاکر و دیگران، مصر: مطبعة مصطفى البابی الحلبی، ۱۹۷۵م.
- حاکم نیشابوری، محمدبنعبد الله، المدخل إلى کتاب الإکلیل، فؤاد عبد المنعم أحمد، الاسکندریة: دار الدعوة، [بیتا].
- حسکانی، عبید اللهبنعبد الله، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، محمد باقر محمودی، تهران: وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی، مؤسسة الطبع و النشر، چ 1، ۱۴۱۱ق.
- حسینبنسعید اهوازی، الزهد، غلامرضا عرفانیان یزدی، قم: المطبعة العلمیة، چ 2، ۱۴۰۲ق.
- خطیب، محمد عجاج، السنة قبل التدوین، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۰ق.
- خطیب بغدادی، أحمدبنعلی، الجامع لأخلاق الراوی وآداب السامع، محمود طحان، ریاض: مکتبة المعارف، [بیتا].
- ________، الکفایة فی علم الروایة، ابوعبدالله السورقی و ابراهیم حمدی المدنی، مدینه: المکتبة العلمیة، [بیتا].
- ________، تاریخ بغداد، بشار عواد معروف، بیروت: دار الغرب الإسلامی، چ 1، ۱۴۲۲ق.
- ________، تقیید العلم، یوسف العش، دار إحیاء السنة النبویة، چ 2، ۱۹۷۴م.
- ________، شرف أصحاب الحدیث، محمد سعید خطی اوغلی، أنقره: دار إحیاء السنة النبویة، [بیتا].
- دارقطنی، علیبنعمر، سنن الدارقطنی، شعیب الأرناؤوط و دیگران، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۲۴ق.
- ذهبی، محمدبنأحمدبنعثمان، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، بشار عوّاد معروف، بیروت: دار الغرب الإسلامی، چ 1، ۲۰۰۳م.
- ________، تذکرة الحفاظ، بیروت: دار الکتب العلمیة، چ 1، ۱۴۱۹ق.
- ________، سیر أعلام النبلاء، مجموعة من المحققین بإشراف الشیخ شعیب الأرناؤوط، مؤسسة الرسالة، چ 3، ۱۹۸۵م.
- رازی، فخر الدین، المحصول، طه جابر فیاض العلوانی، مؤسسة الرسالة، چ 3، ۱۴۱۸ق.
- رامهرمزی، الحسنبنعبدالرحمن، المحدث الفاصل بین الراوی و الواعی، محمد عجاج خطیب، بیروت: دار الفکر، چ 3، ۱۴۰۴ق.
- سمعانی، عبد الکریمبنمحمد، أدب الإملاء والإستملاء، سعید محمد لحام، بیروت: دار ومکتبة الهلال، ۱۴۰۹ق.
- سیوطی، جلال الدین، تدریب الراوی فی شرح تقریب النواوی، نظر محمد فاریابی، [بیجا]: مکتبة الکوثر، چ 2، ۱۴۱۵ق.
- ________، الدر المنثور، قم: کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى، چ 1، 1404ق.
- صفار، محمدبنالحسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد صلّى الله علیهم، محسن کوچهباغی، قم: کتابخانه حضرت آیت الله مرعشی نجفی، چ 2، ۱۴۰۴ق.
- عیاشی، محمدبنمسعود، تفسیر العیّاشی، هاشم رسولی محلاتی، تهران: المطبعة العلمیة، چ 1، ۱۳۸۰ق.
- غزالی، محمدبنمحمد، إحیاء علوم الدین، بیروت: دار المعرفة، [بیتا].
- فتال نیشابوری، محمدبناحمد، روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، قم: منشورات الرضی، چ 1، ۱۳۷۵ش.
- قاسمی، محمد جمال الدینبنمحمد سعید، قواعد التحدیث من فنون مصطلح الحدیث، محمد بهجة البیطار، بیروت: دار إحیاء الکتب العربیة، چ 2، ۱۹۶۱م.
- قلقشندی، احمدبنعبدالله، صبح الأعشی فی صناعة الإنشاء، محمد حسین شمسالدین، بیروت: دار الکتب العلمیة، [بیتا].
- کشی، محمدبنعمربنعبد العزیز، رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)، حسن مصطفوی، مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه مشهد، چ 1، ۱۴۰۹ق.
- مجلسی، محمدتقیبنمقصودعلی، روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، حسین موسوی کرمانی و علیپناه اشتهاردی، قم: بنیاد فرهنگ اسلامی حاج محمدحسین کوشانپور، چ 2، ۱۴۰۶ق.
- مشوخی، سلیمان عابد، أنماط التوثیق فی المخطوط العربی فی القرن التاسع الهجری، ریاض: مکتبة الملک فهد الوطنیة، ۱۴۱۴ق.
- مقریزی، احمدبنعلی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و المتاع، محمد عبد الحمید النمیسی، بیروت: دار الکتب العلمیة، چ 1، ۱۴۲۰ق.
- نسائی، أحمدبنشعیب، السنن الکبرى، حسن عبدالمنعم شلبی، بیروت: مؤسسة الرسالة، چ 1، ۱۴۲۱ق.
- نعمانی، محمدبنابراهیم، الغیبة، علی اکبر غفاری، تهران: نشر صدوق، چ 1، ۱۳۹۷ق.
- پارسا، فروغ، «سنّتهای نقل حدیث در بررسی تطبیقی دیدگاههای خاورشناسان»، مقالات و بررسیها 40، ش، 4 (۱۳۸۷ش)، 31 تا 51.
- حاجی خلیفة، مصطفی، کشف الظنون عن أسامی الکتب والفنون، بغداد: مکتبة المثنى، 1941م.
- جعفر مرتضى العاملى، الصحیح من سیرة النبی الأعظم، قم: دار الحدیث، چ 1، ۱۴۲۶ق.
- رضا استادی، «سیری اجمالی در تاریخ تدوین حدیث»، نور علم، ش، 5 (۱۳۶۳ش).
- سزگین، فؤاد، تاریخ التراث العربی، ریاض: ادارة الثقافة و النشر بالجامعة الإمام محمدبنسعود الإسلامیة، ۱۴۱۱ق.
- سلیمبنقیس، کتاب سلیمبنقیس الهلالی، محمد انصاری زنجانی، قم: نشر الهادی، چ 1، ۱۴۰۵ق.
- سید رضی، محمدبنالحسین، نهج البلاغة، صبحی الصالح، قم: الهجرة، چ 1، 1414ق.
- شهرستانی، سید علی، منع تدوین الحدیث، ترجمه سید هادی حسینی، قم: مجمع جهانی اهل بیت علیهم السلام،1390ش.
- شهید ثانی، زین الدینبنعلی، شرح البدایة فی علم الدرایة، سید محمدرضا حسینی جلالی، قم: فیروزآبادی، چ 1، ۱۳۹۰ش.
- شیخ بهایی، محمدبنحسینبنعبدالصمد، الاربعون حدیثا، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم: چ 2، 1415ق.
- شیخ صدوق، محمدبنعلىبنالحسین، إعتقادات الإمامیة، قم: کنگره شیخ مفید، چ 2، ۱۴۱۴ق.
- ________، الأمالی، تهران: کتابچی، ششم، ۱۳۷۶ش.
- ________، الخصال، علی اکبر غفاری، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم: چ 1، ۱۳۶۲ش.
- ________، کمال الدین و تمام النعمة، علی اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چ 2، ۱۳۹۵ق.
- ________، معانی الأخبار، علی اکبر غفاری، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم: چ 1، ۱۴۰۳ ق.
- شیخ طوسی، محمدبنالحسن، الأمالی، تحقیقات اسلامى مؤسسه بعثت، قم: دارالثقافة،چ 1، ۱۴۱۴ق.
- ________، الفهرست، عبد العزیز طباطبایی، قم: مکتبة المحقق الطباطبائی، چ 1، 1420 ق.
- شیخ کلینى، محمدبنیعقوب، الکافی، علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چ 4، ۱۴۰۷ ق.
- شیخ مفید، محمدبنمحمدبنالنعمان، الاختصاص، علی اکبر غفاری و محمود محرمی زرندی، قم: الموتمر العالمى لالفیة الشیخ المفید، چ 1، ۱۴۱۳ ق.
- ________، الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، مؤسسة آل البیت علیهم السلام، قم: الموتمر العالمى لالفیة الشیخ المفید، چ 1، ۱۴۱۳ ق.
- صبحی صالح، علم الحدیث و مصطلحه عرض و دراسة، بیروت: دار العلم، چ 15، ۱۹۸۴ م.
- طباطبایی، سید محمدکاظم، تاریخ حدیث شیعه، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی و دانشکده علوم حدیث، چ 2، ۱۳۸۹ ش.
- فرات کوفی، تفسیر فرات الکوفی، محمد کاظم، تهران: مؤسسة الطبع و النشر فی وزارة الإرشاد الإسلامی، چ 1، ۱۴۱۰ ق.
- قاضی عیاض، (عیاضبنموسىبنعیاض)، الإلماع إلى معرفة أصول الروایة وتقیید السماع، سید احمد صقر، القاهرة / تونس: دار التراث / المکتبة العتیقة، ۱۹۷۰ م.
- مایل هروی، نجیب، تاریخ نسخهپردازی و تصحیح انتقادی نسخههای خطی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰ ش.
- مددی موسوی، سید احمد، نگاهی به دریا، قم: مؤسسه کتابشناسی شیعه، چ 1، ۱۳۹۳ ش.
- مسلمبنالحجاج نیشابوری، المسند الصحیح المختصر بنقل العدل عن العدل إلى رسول الله صلى الله علیه وسلم، محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، [بیتا].
- منتجب الدین رازی، علیبنعبید الله، الأربعون حدیثاً عن أربعین شیخاً من أربعین صحابیاً فى فضائل الإمام أمیر المؤمنین علىبنأبى طالب%، مؤسسة الإمام المهدى%، قم: مدرسة الإمام المهدى%، چ 1، ۱۴۰۸ ق.
- موتسکى، هارالد، «حدیثپژوهی در غرب، مقدمهای در باب خاستگاه و تطور حدیث»، ترجمۀ مرتضی کریمینیا، علوم حدیث 37-38، ش10،صص 3-31، ۱۳۸۴ ش.
- ________، حدیث اسلامى، خاستگاه ها و سیر تطور، ترجمۀ مرتضی کریمی نیا، قم: دار الحدیث، چ 1، ۱۳۹۰ ش.
- نفیسی، شادی، «حافظ (از القاب محدّثان و از الفاظ جرح و تعدیل در علم رجال)»، دانشنامه جهان اسلام، تهران: بنیاد دایرة المعارف اسلامی، ۱۳۹۳ ش.
- هوشنگی، لیلا، «تلمود (دومین کتاب مهم دینی و مقدس یهودیان)»، دانشنامه جهان اسلام، تهران: بنیاد دایرة المعارف اسلامی، ۱۳۸۳ ش.
- یاقوتبنعبدالله الحموی، معجم الأدباء، احسان عباس، بیروت: دار الغرب الإسلامی،چ 1، ۱۴۱۴ ق.
