پژوهش های رجالی

پژوهش های رجالی

بررسی اختصار در عنوان «محمد بن الفضیل»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
از مراجع عظام تقلید
چکیده
در فرایند بررسی اتحاد عناوین مختلف در اسناد روایی، بررسی امکان اتحاد و اختصار در نسب، ضروری است؛ خصوصاً اگر عناوین مورد بررسی، از عناوین پرتکرار در اسناد روایی باشند. چنان‌که تعدد عناوین یک راوی، گاه به اشتباه موجب اشتراک صاحبان این عناوین با راویان دیگر می‌شود که چه‌بسا در صورت تمییز ندادن بین آنان، به اعتبار برخی اسناد روایات آسیب زند. عنوان «محمد بن الفضیل» یکی از همین عناوین پرتکرار در اسناد روایی است. در اسناد روایی، دو عنوان «محمد بن الفضیل الصیرفی» و «محمد بن القاسم بن الفضیل» وجود دارد که عنوان دوم مربوط به نوۀ «الفضیل بن یسار» است. از آنجا که عنوان دوم به دلیل اینکه «الفضیل بن یسار»، فردی سرشناس و دارای جایگاه ویژه‌ای بوده، و از سوی دیگر نام «فضیل»، نامی نادر و دارای غرابت است، امکان اختصار در نسبِ «محمد بن القاسم بن الفضیل» به صورت «محمد بن الفضیل» وجود دارد، ولی شاهدی برای این امر وجود ندارد و نمی‌توان اختصار در نسبِ «محمد بن القاسم» را پذیرفت. در هر حال، عنوان «محمد بن الفضیل» که بدون هیچ قیدی در اسناد روایات آمده، شخصی ثقه است؛ زیرا افزون بر صفوان و دیگر بزرگان، کلینی و صدوق که هردو از محدثان آشنا به رجال بودند نیز در کافی و فقیه، روایات فراوانی را مشتمل بر این عنوان آورده‌اند. بنابراین اگر امکان «اختصار در نسب» نفی شود، از جهت وثاقت «محمد بن الفضیل» اشکالی نیست؛ ولی ممکن است نتیجۀ بررسی جریان قاعدۀ «اختصار در نسب»، در امور دیگری مثل شناخت طبقات راویان و ارتباط استادی و شاگردی آنها و همچنین شناخت تحریفات و تصحیفات، اثرگذار باشد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله العربیة

دراسة الاختصار فی عنوان «محمّد بن الفضیل»

نویسنده العربیة

سید موسی شبیری زنجانی
چکیده العربیة

فی عملیّة دراسة اتّحاد العناوین المختلفة فی أسناد الرّوایات، لابدّ من فحص إمکانیّة الاتّحاد والاختصار فی الأنساب؛ خاصّة إذا کانت العناوین المفحوصة من العناوین الشّائعة فی أسناد الرّوایات. حیث إنّ تعدّد عناوین الرّاوی یؤدّی أحیاناً إلی الخطأ فی مشارکة أصحاب هذه العناوین مع رواة آخرین، ممّا قد یضرّ بصحّة بعض أسناد الرّوایات إذا لم یتمّ تمییزها. ومن هذه العناوین الشّائعة فی الأسناد الرّوائیّة عنوان «محمّد بن الفضیل»؛ فإنّ فیها عنوانین هما «محمّد بن الفضیل الصّیرفی» و«محمّد بن القاسم بن الفضیل»، والثّانی منهما هو حفید «الفضیل بن یسار». وبما أنّ «الفضیل بن یسار» کان شخصاً مشهوراً وله مکانة خاصة، ومن ناحیة أخرى فإنّ «الفضیل» اسم نادر وغریب، فمن الممکن اختصار نسب «محمّد بن القاسم بن الفضیل» إلى  «محمّد بن الفضیل»، ولکن لا یوجد شاهد على ذلک، ولا یمکن القبول باختصار «محمّد بن القاسم». وعلى کلّ حال، فإنّ عنوان «محمّد بن الفضیل» الوارد فی أسناد الرّوایات بشکل مطلق، هو شخص ثقة؛ لأنّه بالإضافة إلى صفوان وغیره من الشّیوخ، فإنّ الکلینی والصّدوق، وکلاهما من المحدّثین وعلماء الرّجال، قد ذکروا العدید من الأحادیث الّتی تحتوی على هذا العنوان فی الکافی والفقیه. وعلیه، فإذا انتفت إمکانیّة «الاختصار فی النّسب»، فلا إشکال فی وثوق «محمّد بن الفضیل»؛ لکن من الممکن أن تؤثر نتیجة دراسة تطبیق قاعدة «الاختصار فی الأنساب» فی أمور أخرى، کمعرفة طبقات الرّواة وتمییز التّلامذة من الشّیوخ، وکذلک معرفة التّحریفات والتّصحیفات.

کلیدواژه‌ها العربیة

تمییز المشترکات
توحید المختلفات
الاختصار فی النّسب
محمّد بن الفضیل
محمّد بن القاسم بن الفضیل