پژوهش های رجالی

پژوهش های رجالی

اعتبار نسخه‌های کتاب الرحمة سعد بن عبدالله و کتب علی بن حسن بن فضال به‌عنوان دو منبع تهذیب الأحکام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 مدرسه تخصصی فقه امام کاظم علیه السلام
2 مدرسه علمیه سیدالشهدا علیه السلام
چکیده
یکی از مهم‌ترین کتب حدیثی شیعه، کتاب تهذیب‌الاحکام، نگاشتۀ شیخ طوسی است. فرایند تکوین تا دسترسی کنونی حدیث شیعه در قالب مکتوبات پیموده شده است؛ ازاین‌رو، علاوه بر بررسی وثاقت مؤلف و افرادی که در سند وی هستند، مسئلۀ اعتبار نسخه‌ها نیز مطرح می‌شود. شیخ طوسی از منابع متعددی در نگارش تهذیب استفاده نموده است. اعتبارسنجی احادیث شیعه، مبتنی بر اعتبار نسخه‌هایی است که از این منابع در دسترس شیخ طوسی بوده است. این پژوهه، با توجه به دو مؤلفۀ کثرت نقل و عدم اخذ باواسطه، کتاب الرحمة سعد بن عبدالله و کتب علی بن حسن بن علی بن فضال را به‌عنوان دو منبع تهذیب انتخاب نموده و نسخ آن‌ها را بررسی می‌کند. متأسفانه، مطالعۀ چندانی پیرامون این مسئله صورت نگرفته است. روش این نگاشته، در قسمت نخست، مبتنی بر تحلیل‌های متنی، و در بخش دیگر، مبتنی بر تحلیل‌های آماری است. برای پاسخ به این پرسش، ابتدا به فضای حاکم بر قالب انتقال حدیث در شیعه یعنی سماع و قرائتی بودن آن پرداخته شده است. سپس پیرامون نسخۀ هر کتاب، اطلاعات رجالی مرتبط تحلیل شده است. در نهایت، روایات منعکس‌شده از این دو کتاب در تهذیب با همان روایات در منابع دیگر مقایسه شده است. نگارندگان برآنند که از نگاه عقلا به نسخه‌هایی که از این دو منبع در دست شیخ طوسی بوده است، می‌توان مطمئن بود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله العربیة

اعتبار نُسَخ کتاب «الرحمة» لسعد بن عبد الله وکتب علی بن الحسن بن فضّال بوصفها مصدرین لکتاب «تهذیب الأحکام»

نویسندگان العربیة

مجید الامینی 1
مهدی الشیرازی 1
محمد جواد القیومی 2
1 معهد الامام الکاظم علیه السلام الفقهی التخصصی
2 مدرسه سیدالشهداءعلیه السلام العلمیه
چکیده العربیة

یُعَدّ کتاب «تهذیب الأحکام» من أهمّ کتب الحدیث الشیعی، وهو من تألیف الشیخ الطوسی. وقد مرّت عملیة تکوّن الحدیث الشیعی ووصوله إلى صورته المتداولة الیوم بمرحلةٍ من التدوین والتوثیق؛ ومن ثمّ، فإنّه إلى جانب البحث فی وثاقة المؤلّف والرواة الواردین فی أسانیده، تبرز مسألة اعتبار النُّسَخ التی اعتمد علیها المؤلّف. وقد استفاد الشیخ الطوسی فی تألیف «تهذیب الأحکام» من مصادر متعدّدة، وتتوقّف عملیة التحقّق من اعتبار الأحادیث الشیعیة، إلى حدّ کبیر، على اعتبار النُّسَخ التی کانت متاحةً للشیخ الطوسی من تلک المصادر.
وقد اختارت هذه الدراسة، بالنظر إلى کثرة النقل وعدم الأخذ بالواسطة، کتاب «الرحمة» لسعد بن عبد الله وکتب علی بن الحسن بن علی بن فضّال بوصفهما مصدرین من مصادر «تهذیب الأحکام»، وقامت بدراسة نُسَخهما. وللأسف، لم تحظَ هذه المسألة بدراسةٍ کافیة فی البحوث السابقة. وقد اعتمدت الدراسة فی قسمها الأول على التحلیل النصّی، وفی قسمها الآخر على التحلیل الإحصائی. وللإجابة عن السؤال المطروح، تناولت الدراسة أولاً الإطار الحاکم لعملیة نقل الحدیث عند الشیعة، ولا سیّما اعتمادها على السماع والقراءة. ثمّ جرى تحلیل المعطیات الرجالیة المرتبطة بنُسَخ کلّ کتاب. وفی النهایة، قورنت الروایات المنقولة عن هذین الکتابین فی «تهذیب الأحکام» بالروایات نفسها فی المصادر الأخرى.
ویرى الباحثان أنّه، وفقاً للمعاییر العقلائیة، یمکن الاطمئنان إلى اعتبار النُّسَخ التی کانت متاحةً للشیخ الطوسی من هذین المصدرین.

کلیدواژه‌ها العربیة

السماع
القراءة
سعد بن عبد الله
علی بن الحسن بن فضّال
النسخة
الاعتبار
الإجازة.